Je suIS IS, of toch Charlie?

isOp 8 april 2015 lukte het de hackers-groep Cyber Caliphate om de Franse TV-zender TV5 Monde over te nemen. Tegen een zwarte achtergrond verschenen de woorden ‘Je suIS IS’  op het televisiekanaal, de internetsite en de Facebookpagina van TV5 Monde. Dat IS zijn strijd niet alleen met behulp van wapens voert, maar ook dankbaar gebruik maakt van retorica, wordt weer eens duidelijk. Ze zijn zelfs gevat, met het gebruik van een allusie naar ‘Je suis Charlie’ en de weergave van de letters ISIS in ‘je suIS IS’ in kapitalen.
Het voelt een beetje als een klap in het gezicht. ‘Je suis Charlie’ was nu net het trotse en vastberaden antwoord van de Westerse wereld op de bloedige aanslag op het satirische weekblad Charlie Hebdo, een stellingname dat ‘wij’ in de Westerse wereld,  in tegenstelling tot IS, onze meningsverschillen vooral met woorden proberen uit te vechten. Dat is wat de woorden ‘Je suis Charlie’ uitdrukten: ze waren een metafoor voor: “Ik laat me de mond niet snoeren, hoeveel bloedige aanslagen jullie ook plegen”. 

Metafoor als steunbetuiging
Met deze metafoor (het is een metafoor omdat men niet letterlijk, maar figuurlijk Charlie was) gaf men uitdrukking aan zijn afschuw, medeleven met de slachtoffers en woede ten opzichte van de daders. Naast de sterke emotie die de metafoor uitdrukt, is het ook een strategische metafoor*: het is een stellingname in het politieke veld, tegen de aanval van de extremistische islam op westerse waarden en normen en een uiting van solidariteit. Het zegt: als je dit tijdschrift aanvalt, dan val je mij aan. En ik sla terug. Niet met daden, maar met woorden en tekeningen zoals Charlie Hebdo altijd heeft gedaan.

En nu slaat IS terug met onze eigen wapens, met de boodschap: Wij kunnen jullie wél monddood maken. Want dat is hoe we ‘Je suIS IS’ moeten begrijpen. Het zegt: ‘Ik neem jullie TV zenders over als ik dat wil en zet ze allemaal op zwart’. Gelukkig is dat nog niet het geval en vallen er bij deze retorische strijd nu geen doden, maar dat IS het niet bij woorden alleen laat, is helder. En dat er nu weer media doelwit zijn, is, als je er even over nadenkt, heel naar. Het haalt de herinnering aan de aanslag in januari weer terug. En zo is het ook (mede) bedoeld.

Kapot redeneren
De rol die metaforen hier spelen, plaatst de discussie die in januari ontstond over de metaforische leus ‘Je suis Charlie’ in een ander licht. Het debat in de Nederlandse media ging in januari onder meer om de vraag of deze Charlie-metafoor rationeel gerechtvaardigd was of niet; of al deze mensen wel het recht hadden om zich Charlie te noemen, want zij zouden nooit hun nek durven uitsteken zoals deze tekenaars hadden gedaan. Of zij hadden voor de aanslag nog nooit van Charlie Hebdo gehoord en hadden het blad zeker nooit gekocht.
Deze discussie slaat de plank flink mis. De metafoor ‘Je suis Charlie’ gaat misschien als rationele analogie niet honderd procent op, maar dat doet bijna geen enkele metafoor en de leus is ook nooit bedoeld om een rationele vergelijking te maken. Hij is bedoeld als emotionele steunbetuiging en als politieke stellingname. Een politieke taal-daad, en nog een hele krachtige ook. Die moet je niet kapot redeneren.jesuischarlie
Vooral nu IS terugslaat met deze ‘je suIS IS’ variant, is het belangrijk een lange neus terug te maken. Jij mag dan ISIS zijn, maar wij zijn toch lekker allemaal nog steeds Charlie. Fijn dat je ons er even aan hebt herinnerd. / © CS 2015