Democratie of populisme

schermafbeelding-2016-11-22-om-13-51-53pmHet verschil tussen democratie en populisme? Het één is een Grieks woord, het ander is Latijn, maar daar houdt het verschil eigenlijk wel zo’n beetje mee op, zo formuleerde minister Plasterk het tijdens de boekpresentatie van het net verschenen De Januskop van de democratie van politiek filosoof Sjaak Koenis. Plasterk nam op maandag 21 november officieel het eerste exemplaar van het boek in ontvangst, in zijn hoedanigheid als minister met de ‘democratie’ in zijn portefeuille. Het onofficiele eerste exemplaar had hij in het weekend ervoor van voor tot achter uitgelezen. Plasterk: “Een inspirerend boek. Het laat zien dat de filosofie een interessante bijdrage kan leveren aan de politieke discussie in Nederland.”

Januskop
Dat populisme en democratie twee kanten zijn van dezelfde medaille, laat Koenis overtuigend zien in het boek over ‘de bronnen van boosheid in de politiek’. Doordat democratie gelijkheid belooft, maar die belofte nooit helemaal kan inlossen omdat mensen nu eenmaal verschillen in talent en geluk, is zij tegelijkertijd een bron van boosheid. Boosheid op de ‘ander’ die weliswaar gelijk is, maar toch meer geld, opleiding of politieke macht heeft. Deze boosheid kan productief worden ingezet, om de wereld en de eigen positie daarin te verbeteren. Dat noemen we emancipatie. Uit dezelfde bron kan echter ook een machteloze boosheid worden gecultiveerd, die niet verder rijkt dan slachtofferschap. Deze boosheid noemen we ressentiment.

Slachtofferschap
Volgens Koenis is het belangrijk om de boosheid die we op dit moment veel in de politiek tegenkomen, niet zonder meer weg te zetten als ‘populisme’ of als ‘een gevaar voor de democratie’. Beter is te kijken of boosheid alleen maar slachtofferschap cultiveert, of dat de boosheid ook echt naar maatschappelijke verandering streeft en dus doet waar de democratie voor is: het mensen laten opkomen voor hun belangen en ideeën. Zowel links als rechts vertonen volgens Koenis beide soorten boosheid en verdienen een open mind – waarmee Koenis overigens het populisme ook weer geen onbelemmerde doorgang verleent, zo bleek tijdens de levendige discussie met de zaal. Zodra populistische stromingen groepen mensen van de democratie willen uitsluiten, omdat deze er niet bij zouden horen, gaat zij een stap te ver: alle mensen en niet alleen zij hebben immers het recht om hun eigen boosheid in te zetten in de politieke strijd.

Volgens Herman van Gunsteren, die een inleiding hield over het thema, valt het met de huidige boosheid in de maatschappij overigens best mee. Hij had de indruk dat de politiek vroeger nog wel bozer was dan nu. Wat volgens hem wel aan de hand is, is dat er heel veel tweede- en derderangs burgers zijn in Nederland, die politiek niet echt vertegenwoordigd worden. Die mensen laten dat luid en duidelijk blijken door te stemmen op een duidelijke buitenstaander van de politiek. Constructief? Op het eerste gezicht niet, maar zoals Koenis betoogt, zal de geschiedenis daar later pas echt over kunnen oordelen.

Sjaak Koenis. De Januskop van de Democratie. Over bronnen van boosheid in de politiek. Van Gennep 2016. €19,90