Emotioneel gelijk krijgen

BeïnvloedenMetEmotiesAngst, woede, plezier, bewondering; overtuigen gebeurt nooit alleen op basis van argumenten. Wie het lukt om de gevoelens van de mensen te raken, krijgt vaker gelijk dan wie alleen het verstand aanspreekt.

Aristoteles en Cicero wisten hoe dat moest, maar ook Obama en Poetin hakken met deze bijl, om maar niet te spreken van Nederlanders politici als Wilders en Timmermans. Ze figureren allemaal in de bundel met korte essays ‘Beïnvloeden met emoties’, onder redactie van Jaap de Jong, Christoph Pieper en Adriaan Rademaker. Een mooi uitgegeven boek met redelijk toegankelijke bijdragen van wetenschappers uit allerlei vakgebieden over de rol die emoties spelen in het beïnvloeden. De essays dienen vooral ter inspiratie en dat is juist gezegd; het zijn geen uitputtende verhandelingen, maar kort genoeg om leesbaar te blijven en lang genoeg om aan te zetten tot nadenken en verder lezen.

Polly Barker
Een van de essays die aansporen tot nadenken over de huidige politiek is het stuk over Polly Barker door Jacqueline Hylkema. Halverwege de 18e eeuw ging er een tranen-trekkend verhaal over deze moeder de wereld rond en werd het in talloze publicaties gepresenteerd als ‘waar’ verhaal over een vrouw in Connecticut die werd aangeklaagd omdat ze een ‘bastaard’ ter wereld had gebracht – wat in die tijd in de Puriteinse staat verboden was. In werkelijkheid bestond Polly Barker niet en was het verhaal verzonnen door de Amerikaanse politicus en ‘founding father’ Benjamin Franklin, die ermee wilde aantonen dat de wet tegen bastaardkinderen slecht was. Het werkte; de verontwaardiging over de wet was groot en de speech werd in zelfs tot in Engeland en Frankrijk een groot succes.
Franklin had al eerder fictieve karakters brieven in kranten laten schrijven om onderwerpen aan te snijden, en was daarin heel succesvol. Dat het vervalsingen waren deed er voor hem niet toe; ze dienden het hogere doel om een groot publiek te laten nadenken over sociale misstanden en om steun te krijgen voor oplossingen. Het verhaal van Polly Barker was overigens wel gebaseerd op de levens van enkele echt bestaande vrouwen. Franklin had deze verhalen vooral mooier en emotioneler gemaakt; zo trouwde Polly uiteindelijk met een rechter, die zo geroerd was door haar ellende dat hij haar ten huwelijk vroeg. De reden voor deze literaire ingreep door Franklin was dat alleen de ‘logos’, het verstand, nooit genoeg is om te overtuigen, je moet een beroep doen op de ‘pathos’, de emotie.

Echt of verzonnen
Deze regel is tegenwoordig alom bekend in de politieke communicatie; bij elk voorstel of commentaar komen politici wel met een voorbeeld van ‘een mevrouw uit Tilburg’ of ‘onze loodgieter’ die vreselijke gevolgen ondervinden van een of andere maatregel. Dit maakt het voorstel of de kritiek veel makkelijker invoelbaar. Meestal zijn deze voorbeelden wel traceerbaar ‘echt’, en de vraag is of je tegenwoordig zover kunt gaan om het hele voorbeeld uit je duim te zuigen. Het zal ongetwijfeld gebeuren (zoals onlangs de fictieve reportages uit Schilderwijk lieten zien) maar het risico op ontdekking is groot. Te verwachten is dat de sociale media de leugen snel hebben ingehaald. Als dat gebeurt gaat de boodschap geheid verloren in het geraas rondom de leugen zelf en kan de boodschapper zijn politieke of journalistieke carrière verder wel vergeten.
We kunnen jammer genoeg nooit zeker weten hoeveel berichten ‘echt’ zijn en hoeveel gefraudeerd. Zeker op internet circuleren genoeg aantoonbaar verzonnen nieuwsberichten, niet van serieuze media of politici maar van commerciële sites die alleen maar zoveel mogelijk ‘clicks’ willen genereren. Helaas ondergraaft dat ook het vertrouwen in media en politici die hun stukken wel op reële gebeurtenissen baseren. Het enige verweer hiertegen is – en daar zijn we weer bij Aristoteles – het ethos van de schrijver. Je weet of iets waar is omdat je de persoon die het zegt of schrijft vertrouwt, niet vanwege de boodschap zelf.

Het geweer
Dat ethos inderdaad belangrijk is voor de overtuigingskracht, blijkt wel uit de speech waar het essay ‘Presenteer het geweer’ van Jaap de Jong in de bovengenoemde bundel naar verwijst. Het gaat over de TED-talk die de Nederlandse generaal Van Uhm in 2011 hield over ‘Why I chose the gun’: te zien op Youtube en inmiddels een paar miljoen keer bekeken en bekroond met de Cicero Award en de Cicero Grand Award. Ik had al vaker gehoord over de talk, maar het was er nog nooit van gekomen om hem te bekijken. Ik raad het iedereen aan (klik hier). Deze speech kan zelfs de meest verstokte pacifist nog overtuigen van het nut van een geweer, al is het maar voor de tijd dat de speech duurt.
De speech is in het Engels, en dat het écht een goede speech is, bewijst het feit dat je je zelfs niet echt stoort aan het stevige Hollandse accent van Van Uhm. Dit is pas speechen, met de nodige pathos, maar ook met ethos en logos. Sterke argumenten. Onderbouwd door gevoel. En vooral de ethos die je voelt als diep respect voor de spreker die zelf een zoon heeft verloren voor zijn gekozen doel, zonder dat hij daar overigens naar verwijst. En respect voor de soldate die daar met het geweer staat naast van Uhm, waar je niets aan ziet maar wiens gehoor en been is beschadigd in Afghanistan.
Van dat soort speeches kunnen de meeste politici alleen maar dromen. Die kun je ook niet zomaar houden, die moet je echt zijn. Toch zijn het juist dit soort getuigenissen die de politiek op dit moment nodig heeft. Waar enkele decennia geleden het leger veel maatschappelijke kritiek te verduren kreeg  is , ligt nu vooral de reputatie van de politiek onder vuur. Het leger heeft inmiddels haar negatieve imago om weten te zetten in een veel positiever beeld. Het kan dus. Het vertrouwen in de politiek is nu laag, en het is aan de politiek om dat terug te winnen. / © Carola Schoor 2016

Jaap de Jong, Christoph Pieper en Adriaan Rademaker (2015). Beïnvloeden met emoties. Pathos en retorica. Amsterdam, AUP.